Det fortel Einar Kjerpeset (Sp), som var ordførar i Bremanger frå 1996 til 2003. Han skildrar det rikspolitiske klimaet rundt årtusenskiftet, då han var med på første delen av det som i dag blir kalla Terra-saka. Bremanger var då inne i eit statleg omstillingsprosjekt, organisert i Bremanger Vekst, etter mange år med fallande folketal.

Artikkelserie om Terra-saka

Firdaposten har samanfatta vegen inn og ut av Terra-knipa i ein artikkelserie, som er samansett av fire skriftlege artiklar og to rullefortellingar, ein om vegen inn i Terra-skandalen og ein om vegen ut.

Les også

Bremanger sin veg inn og ut av Terra-fella

Marknadsprisane på straum var ustabile og låge på slutten av 1990-talet. Konsesjonskrafta vart seld på korttidskontrakter enten gjennom eit felles system for kommunane, eller på eigen kjøl. Det var utfordrande å få til stabile inntekter på konsesjonskrafta, som var og er ein viktig økonomisk berebjelke i Bremanger.

Fin fyr på bålet

Erna Solberg markerte seg sterkt som kommunalminister i Bondevik 2-regjeringa (2001-2005), som faneførar for kommunesamanslåingar og kutt i statlege overføringar til kommunane. Det var kontinuerleg ordføraropprør og Kjerpeset var ein av 90 senterpartiordførarar som saman med nokre Ap-ordførarer troppa opp i departementet for å overlevere ei øks til «Jern-Erna». Ho vart oppmoda om sjølv å kutte i kommuneøkonomien, på stader der ordførarane sjølve ikkje hadde hjarte til å gjere det.

– Ho gjekk laus på overføringane til kommunane og viste til at vi hadde eit stort uutnytta inntektspotensiale. På KS-konferansen i 2002 sa ho rett ut at mange kommunar hadde sove i timen og at vi gav vekk konsesjonskrafta. Det var ein fin fyr på bålet til dei som ville tilby sine tenester. Det var stadig kreative finansfolk på telefonen som ville ha oss med på møte, minnest Kjerpeset.

Sa nei til eigedomsskatt

Etter at det vart opna for det i den nye kommunelova, fekk kommuneleiinga presentert moglegheitene for å investere i aksjemarknaden i møte både med Kommunal og regionaldepartementet og i nettverksamling i Landsamanslutninga for vasskraftkommunar (LVK). Der var det folk frå Terra-systemet som kom med forslag til korleis konsesjonskraft, men også andre inntektsstraumar som kunne brukast til finansielle investeringar.

– Ekspertane meinte at vi i Bremanger burde skrive ut privat eigedomsskatt for å kapitalisere på det også. Men vi hadde ein vallovnad om at vi berre skulle ha eigedomsskatt på verk og bruk og ikkje noko anna, understrekar han.

Statkraft på bana

Samstundes var Statkraft på bana og var veldig gira på at Bremanger kommune måtte gjere meir penger ut av konsesjonskrafta si.

– Dei tilbydde seg å kjøpe meir og å ta over kraftforvaltninga. Men dei viste sitt rette skinn då dei tilbydde oss å ta over kraftstasjonane Svelgen 1 og 2. Dei kom først med eit tilbod på 27-28 millionar kroner, men strekte seg opp til 34 millionar. Heldigvis hadde vi eit fleirtal i kommunestyret mot å selje. Vi valde å utsette heimfallet så lenge vi kunne, og det viste seg seinare å vere rett avgjerd, smiler han.

Red.anm: Sal av kraftstasjonane Svelgen 1 og 2 vart først gjort i 2015 og det gav kommunen 177 millionar kroner. Fylkesmannen nekta kommunen å bruke dei til nedbetaling av gjeld. I staden kom dei vel med til bygging av det nye omsorgssenteret i Svelgen sentrum.

Ville berge lokalbanken

Kjerpeset fortel at første gongen dei var i tett kontakt med leiande folk i sparebankgruppa Eika (eigarar av Terra Fonds), var då Flora-ordførar Kolbjørn Dyrli inviterte til møte om eit spleiselag for å berge den kriseråka Flora-Bremanger Sparebank.

– Vi var gira på å gjere eit forsøk og møtte ikkje med berre pratepengar. Vi hadde 25 millionar på eit fond. Men det var ikkje vilje blant dei andre aksjonærane til å skyte inn fersk kapital. Vi trefte då Einar Bangstad og og ein til frå Eika-gruppa, som fabulerte om at vi burde sette eigedomsskatten i spel. Men vi sa nei til alt anna enn konsesjonskraft.

Første avtale i 2001

I eit formannskapsmøte i april 2001 vedtok politikarane den første Terra-avtalen. Den innebar sal av konsesjonskrafta i 10 år som sikkerheit for eit lån i DNB. Kapitalen frå lånet vart sett inn i aksjemarknaden.

Kommuneleiinga måtte signere på at avtaledetaljane var konfidensielle.

– Det einaste fylkesmannen kravde, var at vi skulle lage og vedta eit finansreglement. Det fekk vi gjort og det stod seg heilt fram til fleire år seinare, då vi ikkje kjende att ordlyden i det.

Han hugsar godt at revisor for Vik kommune påpeika av avtalen med Terra var ulovleg ut frå reglane i kommunelova om at det ikkje er tillate å ta opp lån til å plassere kapital i aksjar og verdipapir.

– Det var veldig overraskande at avtalen vart godkjent som lovleg av Kommunaldepartementet. Rådmannen vår hadde dette brevet liggande på kontoret.

Gjekk av i 2003

Kjerpeset gjekk av som ordførar i 2003, men heldt fram som lokalpolitikar. Ordførar Kåre Olav Svarstad (Ap) tok over eit allereie etablert tett samarbeid med Terra-meklarane. Som «representantar» for dei lokale sparebankane, hadde Terra-meklarane skaffa seg spelerom og naut stor tillit.

– Dei var veldig aktive og brukte desse turane for å innynde seg hos leiinga i kommunane. Dei troppa ofte opp på hotellet kvelden før møtet og ville ha godprat på førehand.

At den første avtalen gav god inntening, trur Kjerpeset var ein nøkkelfaktor for den vidare utviklinga i Terra-saka:

– Konsesjonskraftavtalen gjekk godt. Bremanger har aldri tent så mykje på konsesjonskraft som med den avtalen, og den blei brukt for å bygge tillit med økonomisjefar og rådmenn. Det som kom seinare, derivat-avtalane, det har eg aldri forstått noko av.

Frå sidelinja

Kjerpeset har følgt Terra-saka tett frå sidelinja sidan 2003.

– Det vart etter kvart for mykje tiltru til desse «cowboyane» i Terra. I 2006 og 2007 brann det skikkeleg under føtene på dei. Eg trur dei kunne komme seg inn i datamaskinene våre og med endring i finansreglementet hadde rådmannen plutseleg fullmakt til å signere nye avtaler. Ein gong var dei på rådhuset i to dagar og lånte kontoret til rådmannen.

I 2006 og 2007 fekk politikarane ingen saker om finansielle investeringar til handsaming.

Finanskrisa i 2007

Då lånebobla sprakk i USA og den internasjonale finanskrisa slo inn i 2007, vart både Terra-meklarane og Bremanger kommune sette sjakk matt. Kappløpet for å berge eige skinn tok til. Den nye rådmannen, Tom Joensen, tok til på ryddejobben i 2008.

Som dei fleste andre vart Kjerpeset svært overraska då kommunen i 2016 tapte saka om å få kjent ugyldig den siste rentebytteavtalen med Danske Bank i Høgsterett – etter å ha fått medhald i både tingrett og lagmannsrett.

– Alle småspararane fekk gjennomslag for krava sine i Høgsterett, men vi vart plassert i ein annan klasse fordi dei meinte vi hadde tilgang til rådgjevarar. Den avgjerda er uforståeleg for meg.

Les også:

Les også

Den lange vegen ut av Terra-knipa

Les også

Lokka ut på børsglattisen i sparebankane sitt namn